مقاله

كتابخانه هاي آموزشگاهي و نقش آن در دانش افزايي دانش آموز

منوچهر علي پور

 

مقدمه :

در عصر حاضر و در دنياي امروز در حال توسعه و پيشرفت ، اطلاعات و علم از اهميت فراواني برخوردار است و بر كسي پوشيده نيست كه امروز را زمان رسانه ها و زمان ارتباطات مي نامند . كتاب به عنوان يك رساله البته با وجود رسانه هاي نوين فراگير ، هيچگاه اهميت خود را از دست نداده است .

ايران كه سابقه فرهنگ مكتوبش بسيار زياد است به كتابخانه ها توجه ديگر گونه اي تا كنون كرده است اگرچه نياز دارد اين توجهات در عصر رسانه فراوان تر شود . آموزش و پرورش به عنوان متولي تعليم و تربيت رسمي كشور نيازمند به يك تحول جدّي در حوزه كتاب و كتابخواني است چرا كه در عصر حاضر كتابخانه ها به عنوان معلم دوم در دانش افزايي دانش آموزان نقشي انكار ناپذير دارند و در دنياي مدرن كه تمامي آموزش ها بر پايه ي پژوهش ها قرار دارد كتابخانه به عنوان يك مركز آموزش و پژوهش مي تواند راهگشاي همه ي فراگيران باشد .

در اين جستار تلاش بر آن است كه اهميت كتابخانه آموزشگاهي بر شمرده شود و پس از آن ارتباط كتابخانه هاي آموزشگاهي با دانش اندوزي فراگيران و دانش آموزان تبيين گردد .

 

1. واژه كتابخانه :

واژه كتابخانه از دو جزء كتاب + خانه تشكيل شده است و در حقيقت خانه ي كتاب مي باشد . در لغت نامه دهخدا آمده است : « جاي نگهداري كتاب اعم از آن كه اطاق مانند و جاي مسقفي باشد يا محلي كه در آن كتاب ها را فراهم آورند و با نظم و ترتيب خاصي در   قفسه ها بچينند » . ( دهخدا ، ذيل واژه كتابخانه )

اما درباره ي مفهوم كتابخانه در علوم كتابداري تعابير متعددي آمده است كه اين تعريف به نظر مي رسد جامع تر باشد : « كتابخانه نهادي است كه دانش مدون را گرد مي آورد و براي بهره وري بيش تر بدان نظم مي بخشد . از اين رو كتابخانه با توجه به وظيفه اي كه در نگهداري و نظم دانايي هاي ضبط شده دارد حياتي ترين عامل تبادل فكري است » ( ابرامي ، 1376 ، 31 ) .

بنابراين باتوجه به تعاريف ذكر شده به نظر مي رسد كتابخانه مركز آموزش و ياددهي و هم چنين مركز اسناد مي تواند باشد كه با توجه شرايط زماني و مكاني همواره در حال تغيير و توسعه است و وظيفه اش آگاهي دادن است كه بي گمان رسالتي بسيار ارجمند است .

ناگفته نماند كه واژه ي كتابخانه نخست بار توسط يوناني ها به كاربده شده است و مقصود از آن جعبه ي كتاب بود و در معناي گسترده اش به محل ذخيره و نگهداري كتاب ها گفته مي شد . ( سلطاني ، 1377 : 17 )

 

2. آغاز پيدايش كتابخانه در ايران :

بر هيچ كس پوشيده نيست كه ايران زمين از ديرباز داراي فرهنگ غني و پرباري بوده است و برخي از پژوهشگران سابقه فرهنگ و تمدن ايران را تا 7000 سال دانسته اند . بي شك با اين سابقه فرهنگي ديرسال ، كتابخانه نيز از اهميت و جايگاه خاصي برخوردار بوده است .

بعضي از پژوهشگران پيدايش كتابخانه در ايران را به روزگار تهمورث پيشدادي كه خود از دوست داران و شيفتگان دانش و فرهنگ بوده است ، مربوط مي دانند . ابن نديم صاحب كتاب ارزشمند " الفهرست " از قول ابومشعر بلخي درباره ي علاقه ي ايرانيان باستان به كتاب و كتابخانه مطالبي آورده است و بيان كرده كه در دژ « سارويه جي » شهر اصفهان اتاق هايي پديدار شد كه در آن اتاق ها كتاب هاي فراواني يافت شد . و ابن نديم مي نويسد كه من خود در سال 342 ق اين كتاب ها را ديده ام . ( ر.ك. رجبي ، 1381 : 16- 15 ) .

به هر روي آن چه كه مسلم مي باشد اين است كه مردم براي پيشرفت نياز به آگاهي داشته اند و اين آگاهي را مي توان در كتاب ها   جست و جو كرد . اگرچه در بسياري از كشورها در گذشته خواندن و نوشتن و اساساً كتاب و كتابخانه مربوط به طبقه فرادست و سرمايه دار بوده است .

چنان كه آمده است : « كتابخانه ها در آغاز امر خاص ثروتمندان بود و تنها آنان قدرت خريدار كتاب براي خواندن و كسب تعليم و تربيت را داشتند . هنگامي كه جمعيت افزايش يافت تمايل به دانستن و تعليم و تربيت كه خاص ثروتمندان بود در ميان مردن فزوني يافت »   ( آن . م. واسمن ، 1384 : 12 )

و يا داستان گفشكر و انوشيروان در كشورما كه نشان دهنده دقيق و روشن اين مسأله است .

امّا با توجه به نياز مردم به آموزش فرزندان و توجه بيش تر به تعليم و تربيت و پيدايش آموزشگاه ها ، وجود كتابخانه هاي آموزشگاهي الزامي به نظر رسيد . در ايران نخستين مدرسه هايي كه بوجود آمد مدارس ديني بوده است كه ظاهراً قديمي ترين مدرسه ، مدرسه ي     " الوحفص فقيه " است كه در نيمه قرن سوم هجري در بخارا تأسيس شد و پس از آن مدارسي در كشور ايجاد شد كه همه ي اين مدارس بي شك داراي كتابخانه هايي نيز بوده اند ، مانند مدرسه دارالسنه نيشابور به همت ابوالعباس محمدبن ايوب صبغي و يا مدرسه اي نيز به همت صاحب بن عبّاد در قرن چهارم در جوار مسجد منسوب به طاق هاروني قزوين ساخته شد كه داراي كتابخانه باشكوهي بوده است . ( ر . ك . رجبي ، 1381 : 37- 35 ) .

ولي اولين كتابخانه آموزشگاهي كه در كشور به طور رسمي افتتاح شد و شروع به فعاليت كرد كتابخانه مدرسه لقمانيه در سال 1317 ق بوده است . مجموعه اين كتابخانه علاوه بر كتاب ، نقشه و ... نيز بوده است و علاوه بر دانش آموزان مدرسه ، ديگران نيز مي توانستند طبق ضوابطي از آن كتابخانه استفاده نمايند .

در سال 1328 ق ، بعد از مشروطيت ، « قانون اداري وزارت معارف و اوقاف و صنايع مستظرفه » به تصويب رسيد . بر اساس ماده 5 اين قانون ، تشكيل كتابخانه و مجموعه هاي علمي و تاريخي در مدارس از جمله وظايف اداره ي معارف وقت بوده و بعدا از آن به طور رسمي در تبريز ، تهران و اصفهان كتابخانه هاي آموزشگاهي ايجاد و شروع به فعاليت نمودند مانند كتابخانه دبيرستان ملي ارامنه تبريز ـ كتابخانه ملي آراميان و كتابخانه دبيرستان فردوسي تبريز و كتابخانه مدرسه متوسطه صارميه اصفهان و ... . ( ر . ك . همان : 126 و 144 ) .

 

3. اهداف كتابخانه هاي آموزشگاهي :

اگر كتابخانه ها آموزشگاهي را مركز اسناد و آموزش بدانيم و از كتابخانه به عنوان معلم دوم ياد كنيم بي ترديد اهداف تربيتي بسيار بلندي را دنبال خواهد كرد .

        پشتيباني كردن فعاليت هاي آموزشي و پرورشي در مدارس يكي از بارزترين اهداف كتابخانه هاي مدارس است . اگر در كتابخانه ها به اصل « مجموعه سازي » توجه شود و در فراهم آوردن مجموعه ها به « نياز سنجي » عنايت گردد بي گمان كتابخانه هاي آموزشگاهي به اصلي ترين هدف شان كه پشتيباني كردن فعاليت هاي درون مدرسه اي و بيرون مدرسه اي است نزديك خواهد شد .

        امروزه كتابخانه هاي آموزشگهاي نقش بسيار فراواني در فرايند تعليم و تربيت دارند . آموزش رسمي بدون وجود كتابخانه استاندارد امكان پذير نيست ، زماني مي تواند دانش آموز « پژوهش محور » باشد كه كتابخانه ي مناسبي در آموزشگاه باشد و او را پشتيباني نمايد . درس نامه ها يا كتاب هاي درسي به تنهايي قادر به پاسخ گويي نيازهاي آموزشي دانش آموزان امروز نمي تواند باشند . فراگيران نياز دارد هم از نظر سرگرمي و تفريحي و هم از جنبه ي علمي و آموزشي به مواد خواندني تازه و هم چنين مواد غير كتابي روز كه قطعاً       كتابخانه هاي آموزشگاهي مي توانند پاسخ گويي اين نياز نسل امروز باشند .

نبايد فراموش كرد كه كتابخانه تنها پاسخگوي نياز دانش آموز نيست ، بلكه معلمان و اولياي مدارس نيز بايد از كتابخانه استفاده بهينه نمايند .

كتابخانه اي در آموزشگاه ها مي تواند به اهداف خود برسد كه به نياز معلمان و اولياي مدارس و هم چنين دانش آموزان پاسخگو باشد كه بي ترديد اگر در تجهيز كتابخانه ها و براي تهيه مواد كتابي و غير كتابي از معلمان و دانش آموزان و بر اساس اهداف آموزشي و پرورشي عمل شود يقيناً موفق خواهيم بود .

از ديگر اهداف كتابخانه هاي آموزشگاهي تبديل آن ها به عنواني يكي از مركز اطلاعاتي است . كالين ري در اين باره مي نويسد : « دانش آموزان نيازمند اطلاعاتي هستند كه آن ها را در ارتباط با دروسي كه در آموزشگاه فرا مي گيرند ياري دهد . كتاب هاي درس و      يادداشت هايي كه در كلاس بر مي دارند مي تواند شالوده و اساس بسيار خوبي باشند و ممكن است براي مرور درس ها كافي به نظر برسند ولي براي اين كه دانش آموز قادر به نوشتن مقاله اي خوب و انجام طرح هاي گروهي بنمايند كافي نيستند . از اين رو منابع اطلاعاي ديگري مورد نياز است . اگر كتابخانه آموزشگاهي بتواند اين اطلاعات را فراهم آورد مركز اصلي يادگيري در آموزشگاه مي گردد . » ( كالين ري ، 1385 : 1 )

بنابراين همان گونه كه عنوان شد كتابخانه مي تواند براي دانش افزايي فراگيران و دانش آموزان نقش مهمي داشته باشد به شرطي كه از نظر منابع اطلاعاتي غني و پربار باشد و معلمان از « تك كتابي » پرهيز نمايند كه بي ترديد نقش تغيير سيستم آموزش كشور را  نمي توان در اين كار ناديده گرفت . و لازم است سيستم آموزشي نظام تعليم و تربيت به گونه اي طراحي گردد كه دانش آموزان بيش فعّال باشند و در فراگيري دانش به پژوهش روي آورند كه البته زماني چنين مسأله مي تواند شكل پذيرد كه در نظام آموزشي به چهار مهارت    " خواندن " ، " نوشتن " ، " ديدن " و " شنيدن " توجه بيش تري گردد و در فراگيري به " خلاقيّت " عنايت بيش تري شود .

لازم به ذكر است بسياري بر اين باورند يكي از مهم ترين اهداف كتابخانه هاي آموزشگاهي ترويج و گسترش فرهنگ كتابخواني است . اين يك اصل كلي است و طبيعتاً براي رسيدن به چنين هدف گسترده و بلندي ، نيازمند به برخي از مسائل است . اين كه كتابخانه را به عنوان « مركز يادگيري » و « مركز اطلاعاتي » و « مركز فعاليت هاي آموزشي و پرورشي » بدانيم آيا تنها وجود يك كتابخانه كافي است يا اين كه به چيزهاي ديگري هم نياز است ؟!

و آيا كتابخانه هاي آموزشگاهي به تنهايي مي تواند موجب دانش افزايي دانش آموزان شود ؟! پسس لازم است گذرا و اجمالي به اين  پرسش ها نيز پاسخ گوئيم .

براي اين كه يك كتابخانه استاندارد آموزشگاهي داشته باشيم بايد بدانيم كه موارد ذيل مستقيماً در شكل گيري ، تأثيرگذاري و پويايي كتابخانه نقش بسزايي دارند :

الف ) وسايل و لوازم مورد نياز :

1.      فضاي استاندارد

2.      كتاب

3.      نشريات و روزنامه ها

4.      وسايل ديداري و شنيداري

5.      تجهيزات كتابخانه اي ( ميز قفسه و ... )

ب ) منابع انساني

1.      نيروي انساني متخصص ( كتابدار معلم )

2.      اولياي مدرسه ( مدير معلمان )

3.      دانش آموز

ج ) زمان مناسب استفاده از كتابخانه ( زنگ مطالعه )

بنابراين هرگاه گروه الف و ب و ج در شرايط يكسان در كنار همدگير قرار بگيرند موجب خواهند شد كتابخانه اي استاندارد تشكيل گردد و اين كتابخانه در ترويج فرهنگ كتابخواني و دانش افزايي فراگيران نقش فراواني قطعاً خواهد داشت كه طبيعتاً نقش منابع انساني      ( كتابدار + معلم + دانش آموز ) بسيار تأثير گذار خواهد بود .

 

منابع و مأخذ

  1. شناختي از دانش شناسي ، ( علوم كتابداري و دانش رساني ) ، هوشنگ ابرامي ، تهران ، انجمن كتابداران ايران ، 1356 .

  2. خودآموز كتابداري اي چگونه كتابخانه كوچك بسازيم ؟ ، شيفته سلطاني ، تهران : دبيرخانه هيأت امناي كتابخانه هاي عمومي كشور ، 1377 .

  3. كتابخانه آموزشگاهي ( راهنمايي براي معلم كتابدار ) ، كالين ري ، ترجمه مهرداد نيكنام نيّره امامي ، تهران : دبيرخانه هيأت امناي كتابخانه هاي عمومي كشور 1385 .

  4. كتابخانه در ايران ، محمد حسن رجبي ، تهران : دفتر پژوهش هاي فرهنگي ، 1381 .

  5. گامي نو در ارائه خدمات كتابداران مدرسه ها ، آن . م . واسمن ، ترجمه مهردخت وزير پوركشميري شايسته خزائلي ، تهران : دبيزش ، 1384 .

/ 0 نظر / 12 بازدید